روش‌تحقیق و انواع آن

آشنایی با روش‌تحقیق و انواع آن

روش تحقیق در علوم انسانی و اجتماعی از ارزش بالایی برخوردار است.آشنایی با روش‌تحقیق و انواع آن در این مقاله میتواند دید بهتری را در این زمینه به شما  بدهد. پایه و اساس علم در هر شاخه‌ای, تحقیق و پژوهش است و به دنبال آن, هر تحقیق علمی روش‌های مخصوص به خود را دارد. روش‌هایی استاندارد و علمی و با پایه استنادی قوی. آگاهی از انواع مختلف روش‌ تحقیق و انتخاب شیوه مناسب, بررسی ابعاد موضوع, فرایند و پروسه لازم در پژوهش, لازمه دستیابی به پاسخ و نتیجه مطلوب است.

انواع روش تحقیق

انواع روش تحقیق

روش‌‌ تحقیق در مبحث علوم انسانی و رفتاری, با توجه به معیارهای مختلف, ماهیت و هدف مطالعه, در گروه‌های متفاوتی جای دارد. این روش‌ها بر سه مبنای کلی تقسیم‌بندی می‌شود, نوع هدفی که تحقیق به جهت پیگیری بر روی آن استوار است, روشی که برای جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات تحقیق به کار گرفته می‌شود و ماهیتی که داده‌های تحقیق دارند, که هر کدام زیرمجموعه‌های مخصوص خود را دارند:

طبقه‌بندی روش‌های تحقیق بر اساس هدف تحقیق

روش تحقیق به طور کلی, بر مبنای هدفی که تحقیق به دنبال دارد, به ۴ دسته تقسیم می‌شود: تحقیق بنیادی, تحقیق کاربردی و تحقیق توسعه‌ای و تحقیق ارزیابی

تحقیق بنیادی(محض)

مدلی از تحقیق نظری است که هدف از آن, صرفا کشف یک حقیقت علمی, بررسی رابطه میان پدیده‌ها و ارائه نظریه‌های علمی, و در کل گسترش درک و اگاهی درباره یک موضوع پایه‌ای و یا اصولی است. در واقع در این نوع پژوهش, جنبه کاربردی نتایج به هیچ وجه اهمیتی ندارد, آنچه مهم است دستیابی به یک تئوری بنیادی و بسط علم و دانش در آن زمینه است. روش تحقیق بنیادی, خود از نظر شیوه‌ای که برای رسیدن به آن علم به کار گرفته می‌شود, دو دسته می‌شود: نظری, که در آن از روش سنتی مطالعه و تحقیق یا اصطلاحا روش کتابخانه‌ای‌ استفاده می‌شود و در نهایت به کمک استدلال عقلانی آنالیز می‌شود, و نوع دوم تجربی, که از طریق روش‌های میدانی همچون مشاهده, آزمایش و استدلال‌های استقرائی انجام می‌گیرد. برای مثال: تمام نظریه‌های علمی در این دسته قرار می‌گیرند و یا در علوم انسانی ” بررسی رابطه میان قد بلند و موفقیت در مسابقه”

تحقیق کاربردی

حال اگر بخواهیم از نتایجی که به دنبال تحقیق بنیادی در زمینه مشخصی حاصل می‌شود, در جهت کاربری خاصی استفاده کنیم, تحقیق شکل کاربردی به خود خواهد گرفت. هدف از این پژوهش, رسیدن به راه‌حل جهت رفع نیاز و خواسته‌ای مشخص با گسترش اگاهی درباره آن می‌باشد. می‌توان گفت در این روش تحقیق, انچه دنبال می‌شود, حل مشکل و یا کمک به بهسازی در شرایط, رفتار, تولید, ساختار و …. از طریق بررسی و آزمایش و تحلیل است. بعنوان مثال: “بررسی علل افت تحصیلی دانش‌آموزان در روش تدریس جدید”

تحقیق توسعه‌ای

این نوع تحقیق بیشتر به تحقیق کاربردی شباهت دارد, در روش تحقیق توسعه‌ای, هدف بررسی و انالیز در یک زمینه خاص, جهت بهتر ساختن فرایندهاست. آن زمینه خاص می‌تواند یک محصول یا یک روش یا یک برنامه و … باشد, در این روش تحقیق, هدف توسعه, پیشرفت و بهبود در یک موضوع معین است و در ادامه, برنامه‌ها و دستورالعمل‌های لازم تدوین می‌شود.

تحقیق ارزیابی

همانطور که از نامش پیداست, این روش تحقیق صرفا به جهت پژوهش برای ارزیابی و تجزیه و تحلیل داده‌ها و نتایج تحقیق, تنظیم و طبقه‌بندی آنها جهت اعلام نتیجه نهایی انجام می‌گیرد.

روش تحقیق طولی ( (Longitudinal

طبقه‌بندی روش‌های تحقیق بر اساس شیوه اجرا

در این طبقه‌بندی, انواع روش تحقیق از نظر نوع روشی که برای انجام آن انتخاب شده و چگونگی جمع‌آوری اطلاعات و داده‌های آن, به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: روش تحقیق آزمایشی و روش تحقیق غیر‌آزمایشی یا به اصطلاح توصیفی.

روش آزمایشی خود به دو زیرمجموعه تحقیق تمام آزمایشی و تحقیق نیمه آزمایشی تقسیم می‌شود و روش تحقیق توصیفی, خود به ۵ زیرمجموعه به شرح زیر قابل تجزیه است: پیمایشی(زمینه‌ای)، همبستگی، پس رویدادی، اقدام پژوهی، بررسی موردی

قبل از هرچیز, ابتدا با مفهوم روش تحقیق آزمایشی و غیرازمایشی آشنا شویم. روش آزمایشی, مختص به حوزه‌هایی است که اساس کار تحقیق در آن‌ها, آزمایش و تجربه است. به بیانی دیگر, موضوعاتی که بتوان به طور مستقیم آن‌ها را مورد آزمایش یا مشاهده قرار داد, در این گروه جای می‌گیرند. در این روش دخل و تصرف توسط محقق انجام می‌گیرد و روش تحقیق غیرآزمایشی یا توصیفی, برخلاف حالت قبل, نیاز به تجربه واقعی و عینی ندارد و بیشتر مربوط به مسائلی است که به توضیح و یا توصیف شرایط و پدیده‌ها ی موجود می‌پردازد. در روش توصیفی, بیشتر به توصیف وضعیت پرداخته می‌شود. هدف از روش توصیفی, بررسی مسائل و مشکلات در حال حاضر, از طریق فرایند جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات است.

روش تحقیق آزمایشی و غیر آزمایشی, هرکدام زیرمجموعه‌هایی مربوط به خود دارند که در اینجا, به توضیح مختصری در باره آنها می‌پردازیم.

انواع روش تحقیق توصیفی یا غیر‌آزمایشی

روش تحقیق پیمایشی

نام دیگر این روش, زمینه‌یابی است. در این روش, پژوهشگر با استفاده از روش‌های علمی و استاندارد, درباره چگونگی پراکندگی ویژگی‌هایی همچون یک رفتار یا یک ارزش یا یک عقیده و یا هر موضوع خاصی, در یک گروه اجتماعی زیر مجموعه جامعه اصلی, تحقیق و پژوهش انجام می‌دهد. بدین شکل که بعد از انتخاب و گردآوری جامعه موردنظرش, متغیرهای خود را تعیین کرده و با یکی از دو روش زیر, سعی می‌کند ارزیابی‌های مستندی را درباره آن ویژگی گروه و یا افراد اجتماع ارائه دهد. این روش به این خاطر نام پیمایشی را به خود گرفته, که در آن از ابزارها و پروسه مخصوص به این کار استفاده می‌شود. این نوع تحقیق, در میان تحقیقات اجتماعی و مدیریتی بسیار پرکاربرد است. مواردی مانند روش‌های بهبود, تعداد پاسخ‌ها, دقت و کیفیت انها در تحلیل اطلاعات و انالیز نتایج این روش تحقیق بسیار موثر است.

این روش تحقیق, به دو شکل انجام می‌گیرد:

روش تحقیق مقطعی و روش تحقیق طولی

روش تحقیق مقطعی(Cross Sectional)

در این روش, محقق قصد دارد در یک زمان معین و مشخص, چند ویژگی و شاخصه را در کنار هم و با هم بررسی کند. برای انجام آن, ابتدا جامعه خود را به روش نمونه‌گیری تشکیل می‌دهد و سپس به کمک چند متغیر و یا ویژگی موردنظر که قرار ست مورد بررسی قرار گیرد, آن گروه را توصیف و ارزیابی می‌کند. در مباحث مدیریتی و رفتاری, از این روش بیشتر برای بیان میزان تغییر گروه‌های مختلف در یک زمان و یا بررسی یک ویژگی در گروه‌های سنی مختلف انجام می‌گیرد.

روش تحقیق طولی ( (Longitudinal

این روش تحقیق, برخلاف روش قبل, یک زمان مشخص وجود ندارد و تحقیق در طول زمان و با گذر آن کامل می‌شود. محقق را بر آن می‌دارد تا در طول مدت زمان مشخص و با گذر زمان, رابطه میان متغیرها را بررسی کند. محقق یک بازه زمانی مشخص را به بازه‌های کوچکتر زمانی تقسیم می‌کند و در هر مرحله, متغیرها و روابط میان آن‌ها را بازبینی و بررسی می‌کند و در نهایت تمامی این داده‌هایی که در طول زمان جمع آوری شده, برای تحلیل نهایی ارائه می‌شوند. موضوع اصلی در این تحقیق, بررسی روند تغییر و تاثیر متغیرها بر یکدیگر, در گذز زمان است. تحقیقات طولی, مهم‌ترین نمونه برای این روش هستند. از معایب این روش, صرف هزینه و زمان بسیار برای آن است و این چندان مطلوب بالاخص دانشجویان نخواهد بود. مانند “بررسی روند تغییر سنی دانشجویان ورودی دختر در دانشگاه از سال ۱۳۸۰-۱۳۹۰”

روش تحقیق پس‌رویدادی

روش تحقیق همبستگی (Correlational Research)

این روش در مورد تحقیقاتی کاربرد دارد که هدف از آنها, کشف رابطه میان متغیرها و بررسی تاثیرشان بر یکدیگر است. در این شیوه, متغیرهای تحقیق به دو دسته تقسیم می‌شوند, متغیرهای ملاک و متغیرهای پیش‌بین. به بیانی دیگر, در روش همبستگی, تاثیر متغیر پیش‌بین بر متغیر ملاک مشخص می‌شود و مورد تحلیل قرار می‌گیرد. متغیرهای ملاک, همان متغیرهای وابسته هستند که تغییرشان در طول تحقیق بررسی می‌شود و متغیرهای پیش‌بین, همان متغیرهای مستقل هستند که بر متغیرهای ملاک تاثیر گذاشته‌اند.

این روش تحقیق به سه دسته تقسیم می‌شود:

همبستگی دو متغیری:

در این مدل از همبستگی, رابطه میان دو متغیر, پایاپای مشاهده و تحلیل می‌شود. بدین معنا که, محقق با درنظر گرفتن توزیع نرمال و محاسبه ضریب پیرسون, بطور همزمان رابطه متغیر ملاک و متغیر پیش‌بین را بررسی می‌کند, تا میزان وابستگی و ارتباط میان آنها ر ا بسنجد. محقق در این روش از مقیاس فاصله‌ای استفاده می‌کند. مانند ” بررسی رابطه میان پرخاشگری و وضعیت تحصیلی و روان شناختی کودکان

تحلیل رگرسیون: در این مدل, محقق با تعیین یک یا چند متغیر پیش‌بین, متغیرهای ملاک را پیش‌بینی می‌کند یا به بیانی دیگر, رابطه میان متغیرها را پیش‌بینی می‌کند. رگرسیون ساده و رگرسیون چندگانه و رگرسیون چند متغیری, از انواع آن است. در رگرسیون ساده, یک متغیر پیش‌بین و یک متغیر ملاک, در نوع چندگانه, یک متغیر ملاک و بیش از یک متغیر پیش‌بین, و در نوع چند متغیری, بیش از یک متغیر ملاک و بیش از یک متغیر پیش‌بین وجود دارد.

تحلیل کوواریانس: در این مدل از همبستگی, ما با تعدادی از جفت همبستگی‌های دومتغیری سروکار داریم که در جدولی به نام ماتریس همبستگی یا کوواریانس نمایش داده می‌شود. و به کمک  تحلیل عاملی و معادلات ساختاری و برنامه‌های آماری پیشرفته, تحلیل می‌گردد.

روش تحقیق پس‌رویدادی

نوعی تحقیق گذشته‌نگر است, که در آن محقق تلاش می‌کند تا عوامل و روابط احتمالی علت- معلولی که در گذشته وجود داشته و اکنون باعث ایجاد رویداد و یا اتفاق حاضر گردیده, را مورد بررسی قرار دهد. این روش تحقیق, ماهیت توصیفی دارد, چون محقق در دستکاری متغیرها نمی‌تواند نقشی داشته باشد. نام دیگری که برای این روش تحقیق در نظر گرفته‌ شده است, روش تحقیق علی- مقایسه‌ای است. در این روش تحقیق, موضوع یا رویدادی که در گذشته جریان داشته و اتفاق افتاده, زیر ذره‌بین محقق می‌رود و محقق با فرضیه‌سازی و تولید یک گزاره خبری در مورد آن, به مطالعه و پژوهش و تفحص در زمینه مربوطه می‌پردازد و در واقع با این قدم, به تحقیق خود از همان ابتدا جهت مشخصی می‌دهد و به شرح آن و نتایج تحقیق خود می‌پردازد.در این روش, هدف ارزیابی گذشته در راستای شناخت وضع موجود است. به‌عنوان مثال, بررسی روش تدریس یک دولت در گذشته, می‌تواند بعنوان موضوع بررسی شود و نتایج آن می‌تواند بر آموزش امروز هم تاثیرات اقتصادی و اجتماعی بسیاری بگذارد.

روش تحقیق از نوع تحلیل محتوایی

این روش, یک روش پژوهشی برای مطالعه و تحلیل اسناد و روش تحقیق پس‌رویدادیمدارک و مصنوعات ارتباطی است. در این روش, که تنها در مطالعات رفتاری و اجتماعی کاربرد دارد, محقق به تحقیق و پژوهش در مدارک و اسناد بطور موشکافانه‌ای پیش می‌رود. تحلیل محتوا, نوعی تحلیل علمی و دقیق پیام‌های ارتباطی و متون مکتوب یا هر شکل دیگر است. در این روش به جای کمی بودن, بیشتر به کیفی بودن نتایج اهمیت داده می‌شود. محققین اجتماعی و رفتاری, تلاش می‌کنند تا از این روش برای تعیین و اجرای الگو‌ها و استانداردهای رفتاری د رارتباطات استفاده کنند., به طوری که بتوان آن را اجرایی کرد و قابل تکرار باشد. منظم بودن و منظم تکرار شدن قابلیت مهمی برای نتایج این نوع تحقیقات است.

این روش, به سه مدل انجام می‌شود:

تحلیل محتوای توصیفی: که در طی آن, تحقیقات حول موضوع مشخص شده, بصورت محتوای توصیفی ارائه می‌شود, بطوریکه محتوای تولید شده در زمینه موضوع موردنظر بصورت کیفی و در تفسیرهای ادراکی ارائه می‌شود. در این نوع از تحلیل محتوا, متن از نظر کمی مورد توجه است.

تحلیل محتوای استنباطی: در این نوع از روش تحقیق محتوایی, موضوع به گونه‌ای مطرح می‌شود که در آن محقق ابتدا به جمع‌آوری می‌پردازد و سپس در مرحله جمع‌بندی, نتیجه موضوع را از میان داده‌های گردآوری شده, بصورت گزینه‌هایی استنباط می‌کند و یا به بیانی نتیجه شرطی از داده‌ها می‌گیرد. انچه در این روش به عنوان هدف در نظر گرفته می‌شود, نتیجه‌گیری از محتوای متن در جهت بیان واقعیت‌های مربوط به موضوع در اجتماع است.

محتوای ارتباطی: مربوط به محتوای پیام‌های خواه مکتوب, خواه شفاهی و یا تصویری است, که برای ارتباط میان افراد اجتماع رد و بدل می‌شود.

روش تحقیق آزمایشی

اساس کار در این نوع از روش تحقیق, آزمایش و مشاهده است. محقق در این روش می‌کوشد, متغیرهای تاثیرگذار و مهم را در موضوع خود شناسایی کند, خصوصا متغیرهایی که در جهت بهبود و پیشرفت فرایندی موثر باشند, در مرحله بعد, با دستکاری مستقیم متغیرها و دخل و تصرف در شرایط آنها, سعی می‌کند تاثیر متغیرهای مستقل را بر تغییر متغیرهای وابسته زیر نظر داشته باشند. به بیانی دیگر در این نوع از روش تحقیق, رابطه علی و معلولی میان متغیرها جاریست, که هدف پژوهشگر کشف آنهاست.

روش تحقیق موردکارانه

از نام این روش تحقیق پیداست, مورد و گزینه‌ای برای پژوهش عنوان می‌شود و محقق هر جزییات و کلیاتی را که به موضوع مرتبط باشد, با یک دید جامع و گسترده بررسی و آنالیز می‌کند. در این روش تحقیق, یک مساله طرح می‌شود و آنچه که در حال حاضر هست, و به دنبال آن, هرچه که باید و باشد را درباره آن موضوع عنوان می‌کند.

روش تحقیق پیشرفته

طبقه‌بندی روش‌های تحقیق بر اساس نوع داده‌ها و اطلاعات آن

طبقه‌بندی روش‌های تحقیق بر اساس نوع داده‌ها و اطلاعات آن, به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند: کمی, کیفی و آمیخته

روش تحقیق کمی

در این روش, ما با مقادیر و اندازه‌های عینی در حین تحقیق سروکار داریم. سنجش و اندازه گیری, ابزار اصلی این روش است و برای انجام تحقیق در این راستا, از پرسشنامه, جداول و ابزارهای اندازه‌گیری و ارائه مقادیر و عددهای واقعی و عینی استفاده می‌شود. در این روش تاکید اصلی بر جمع‌آوری داده‌های عددی, خلاصه کردن و در نهایت استخراج نتیجه از این داده‌ها است.

روش تحقیق کیفی

در این تحقیق برخلاف حالت قبل, مقدار و عدد وجود ندارد و نتایج ارزیابی‌ها و پژوهش‌ها, بصورت توصیفی شرح داده می‌شود. راه‌های متداول جهت انجام این نوع روش تحقیق, انجام مصاحبه و مشاهده و پرس وجو و تحقیقات توصیفی و ادراکی هستند و در نهایت, نتایج بصورت تفسیرها‌ی طبقه‌بندی شده ارائه می‌گردد. این نوع روش تحقیق, اطلاعاتی را که نتوانیم به کمک اعداد و رقم و تکنیک‌های ریاضی مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم, را در بر می‌گیرد.

آشنایی با دوره‌های تحلیل نرم‌افزارهای کمی و کیفی

روش تحقیق آمیخته

همانطور که از اسمش پیداست, این روش تحقیق ترکیبی از روش‌ها و ابزارهای دو تحقیق قبلی است.

حال این سوال ممکن است مطرح شود که, از کجا متوجه شویم که کدام روش مناسب‌تر است و هر تحقیق, کدام روش را در بر می‌گیرد؟ باید گفت کاربرد یک روش تحقیق در علوم, به عوامل زیادی بستگی دارد و مهمترین آن موضوع پژوهش است. ابتدا باید مساله را برای خود به طور دقیق تعریف کنید و جهت آن را شناسایی کنید, و در نهایت با استفاده از آشنایی با خواص و ویژگی‌های هر روش, معایب, نقاط قوت و محدودیت‌هایش , شیوه مناسب و در راستای جوابگویی به موضوع را بیابید. حتی در بعضی موارد ممکن است از چند روش تحقیق به صورت مجزا

و در مراحل مختلف استفاده شود.

افزودن یک دیدگاه